Những ngày gần đây, dù đã xuất hiện những cơn mưa đầu mùa, thời tiết nắng nóng gay gắt vẫn tiếp tục kéo dài với nền nhiệt cao. Đây là điều kiện thuận lợi làm gia tăng nguy cơ sốc nhiệt ở trẻ em, đặc biệt khi trẻ tham gia các hoạt động ngoài trời như học thể dục, chơi thể thao hay vui chơi dưới nắng trong thời gian dài.

Mới đây, một trường hợp trẻ bị sốc nhiệt khi chơi đá banh đã được thầy giáo phát hiện sớm, sơ cứu đúng cách và chuyển đến bệnh viện kịp thời, giúp cứu sống trẻ. Trường hợp này cũng là lời nhắc nhở để phụ huynh và nhà trường nâng cao cảnh giác, nhận biết sớm dấu hiệu sốc nhiệt và biết cách xử trí đúng trong những phút đầu tiên.

Sốc nhiệt là gì?

Sốc nhiệt (Heat Stroke) là tình trạng thân nhiệt tăng quá mức, thường từ 40–41°C, xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với môi trường nóng trong thời gian dài hoặc hoạt động gắng sức dưới thời tiết nắng nóng, khiến cơ chế điều hòa thân nhiệt bị mất kiểm soát. Lúc này, cơ thể không còn khả năng tản nhiệt hiệu quả, dẫn đến nhiệt tích tụ nhanh chóng và gây tổn thương nhiều cơ quan.

Đây là một cấp cứu nội khoa rất nguy hiểm, có thể gây tổn thương não, gan, thận, tụy, rối loạn đông máu, suy đa cơ quan và nhanh chóng dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Cần phân biệt sốc nhiệt với sốt. Sốt là phản ứng của cơ thể trước tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm, có liên quan đến sự thay đổi trung tâm điều nhiệt và thường đáp ứng với thuốc hạ sốt. Trong khi đó, sốc nhiệt không liên quan đến nhiễm trùng, không đáp ứng với thuốc hạ sốt mà cần được hạ thân nhiệt khẩn cấp.

Các dạng sốc nhiệt thường gặp

Sốc nhiệt được chia thành hai nhóm chính.

Sốc nhiệt kinh điển (Classic Heat Stroke) thường gặp ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, thần kinh, rối loạn nội tiết hoặc các bệnh lý nền. Tình trạng này xảy ra sau khi cơ thể tiếp xúc thụ động với môi trường có nhiệt độ cao trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày.

Sốc nhiệt do gắng sức (Exertional Heat Stroke) thường gặp ở người trẻ khỏe mạnh, đặc biệt là trẻ em, thanh thiếu niên tham gia hoạt động thể thao hoặc lao động nặng dưới trời nắng nóng. Đây cũng là dạng sốc nhiệt thường gặp ở học sinh khi chơi đá banh, chạy bộ hoặc luyện tập ngoài trời.

Trong dân gian, sốc nhiệt còn được gọi là say nắng hoặc say nóng. Say nắng xảy ra khi cơ thể tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời, còn say nóng là do môi trường xung quanh quá nóng như nhà mái tôn, xe ô tô đóng kín, nhà xưởng hoặc nơi thông khí kém.

Những trẻ nào có nguy cơ bị sốc nhiệt?

Khi thời tiết nóng, cơ thể sẽ tự điều hòa bằng cách giãn mạch máu dưới da và tăng tiết mồ hôi để tản nhiệt. Tuy nhiên, khả năng điều hòa này chỉ có giới hạn. Trẻ nhỏ có hệ thống điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện nên dễ bị ảnh hưởng hơn người trưởng thành.

Các đối tượng có nguy cơ cao gồm:

• Trẻ nhỏ.
• Người cao tuổi.
• Trẻ tham gia thể thao hoặc vận động cường độ cao ngoài trời.
• Người lao động ngoài trời.
• Trẻ béo phì.
• Người mất nước.
• Trẻ mặc quần áo quá dày, quá kín hoặc không thấm hút mồ hôi.

Dấu hiệu nhận biết sốc nhiệt ở trẻ em

Giai đoạn kiệt sức do nóng

Ở giai đoạn đầu, trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện:

• Mệt mỏi, khát nước nhiều.
• Mặt đỏ, da nóng, vã nhiều mồ hôi.
• Hoa mắt, chóng mặt.
• Đau đầu.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Đau bụng.
• Chuột rút.
• Tim đập nhanh.

Nếu được phát hiện và xử trí kịp thời ở giai đoạn này, trẻ có thể tránh được những biến chứng nguy hiểm.

Giai đoạn sốc nhiệt

Khi tình trạng tiến triển nặng hơn, trẻ có thể có các dấu hiệu:

• Thân nhiệt từ 40°C trở lên.
• Da đỏ nóng, có thể không còn tiết mồ hôi.
• Lừ đừ, kích thích hoặc bứt rứt.
• Da tái hoặc xanh.
• Thở nhanh, khó thở.
• Ngất, nói nhảm, mất ý thức.
• Co giật.
• Mạch nhanh, huyết áp tụt.

Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý khi trẻ quấy khóc bất thường, bú kém, ngủ li bì hoặc xuất hiện co giật.

Cách sơ cứu trẻ bị sốc nhiệt đúng cách

Ngay khi nghi ngờ trẻ bị sốc nhiệt, cần thực hiện các bước sau:

Bước 1: Đưa trẻ ngay đến nơi thoáng mát, có bóng râm hoặc phòng có quạt, điều hòa.

Bước 2: Hạ thân nhiệt càng sớm càng tốt bằng cách cởi bớt quần áo, lau mát toàn thân bằng khăn thấm nước mát, chườm vùng trán, cổ, gáy, nách và bẹn. Có thể kết hợp quạt để tăng khả năng tản nhiệt.

Bước 3: Nếu trẻ còn tỉnh táo, cho uống nước mát hoặc dung dịch Oresol từng ngụm nhỏ để bù nước. Không cố ép uống nếu trẻ lơ mơ, nôn nhiều hoặc co giật.

Bước 4: Gọi cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất nếu trẻ có sốt cao, lừ đừ, khó thở, tím tái, hôn mê, co giật, bỏ bú hoặc tình trạng không cải thiện sau sơ cứu.

Những điều tuyệt đối không nên làm

Trong quá trình sơ cứu, phụ huynh không nên:

• Cạo gió hoặc cắt lễ.
• Xức dầu nóng.
• Quấn kín hoặc ủ ấm trẻ.
• Lau người bằng rượu.
• Cho trẻ uống nước đá quá nhanh.
• Tự ý dùng thuốc hạ sốt thay cho việc hạ thân nhiệt.

Những biện pháp này không giúp cải thiện sốc nhiệt, thậm chí có thể làm chậm thời gian cấp cứu.

Chăm sóc và phòng ngừa sốc nhiệt ở trẻ

Sau khi ổn định, trẻ nên ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ, uống đủ nước và tăng cường rau xanh, trái cây để bổ sung nước và điện giải.

Để phòng ngừa sốc nhiệt trong mùa nắng nóng, phụ huynh và nhà trường cần lưu ý:

• Hạn chế cho trẻ vui chơi hoặc tập luyện ngoài trời từ 10 giờ đến 16 giờ.
• Cho trẻ mặc quần áo rộng, mỏng, màu sáng, thấm hút mồ hôi; đội nón rộng vành khi ra ngoài.
• Uống nước thường xuyên, không chờ khát mới uống.
• Không để trẻ vận động quá sức dưới trời nắng. Nếu trẻ có dấu hiệu mệt, cần cho nghỉ ngay tại nơi thoáng mát và bổ sung nước.
• Với trẻ thường xuyên luyện tập thể thao ngoài trời, nên tập thích nghi dần với thời tiết nóng, mỗi lần tập khoảng 20–25 phút và tổng thời gian không quá 45–60 phút mỗi ngày, có thời gian nghỉ giữa các buổi tập.
• Nhà trường cần bố trí sân chơi, khu luyện tập có mái che, thông thoáng và đủ nước uống cho học sinh.
• Khi đi dã ngoại hoặc du lịch vào mùa hè, nên chuẩn bị đầy đủ nước uống, nón, kính mát, kem chống nắng, quần áo thoáng mát, khăn mát, quạt mini và túi sơ cứu.

Đặc biệt, tuyệt đối không để trẻ ở một mình trong xe ô tô đóng kín, kể cả trong thời gian ngắn. Nhiệt độ trong xe có thể tăng rất nhanh chỉ sau vài phút và gây sốc nhiệt, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ.

Sốc nhiệt là tình trạng cấp cứu nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu như thân nhiệt tăng cao, mệt nhiều, lừ đừ, rối loạn ý thức và thực hiện hạ thân nhiệt đúng cách ngay từ những phút đầu sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng nặng cũng như tử vong. Trong mùa nắng nóng, phụ huynh, giáo viên và người chăm sóc trẻ cần chủ động trang bị kiến thức để bảo vệ trẻ trước nguy cơ sốc nhiệt, giúp trẻ có một mùa hè vui chơi an toàn và khỏe mạnh.

BỆNH VIỆN NHI ĐỒNG THÀNH PHỐ
Địa chỉ: Số 15 Đường Võ Trần Chí, xã Tân Nhựt, TP Hồ Chí Minh
Hotline: 1900 1217
Fanpage: https://www.facebook.com/BVNDTP/
Website: https://bvndtp.org.vn/
Tiktok: https://www.tiktok.com/@bvnhidongthanhpho